Jako Hubert Przybylski, doskonale rozumiem, że pytanie o to, do kiedy zażywać kwas foliowy w ciąży, jest jednym z najczęściej zadawanych przez przyszłe mamy. To kluczowa kwestia, która ma fundamentalne znaczenie dla prawidłowego rozwoju dziecka i zdrowia kobiety. Odpowiednie dawkowanie i czas suplementacji folianów to podstawa profilaktyki wielu poważnych wad wrodzonych, dlatego tak ważne jest, aby mieć jasne i aktualne wytyczne.
Kwas foliowy w ciąży do kiedy zażywać dla zdrowia mamy i dziecka?
- Zgodnie z najnowszymi rekomendacjami PTGiP (2024), suplementację folianów należy kontynuować przez całą ciążę oraz w okresie karmienia piersią.
- Suplementację należy rozpocząć co najmniej 12 tygodni przed planowanym poczęciem, ponieważ cewa nerwowa płodu zamyka się bardzo wcześnie.
- Kwas foliowy jest kluczowy dla profilaktyki wad cewy nerwowej (WCN), zmniejszając ryzyko ich wystąpienia nawet o 70%.
- Zalecane są aktywne, metylowane formy folianów (5-MTHF) ze względu na lepszą przyswajalność, szczególnie u osób z polimorfizmem genu MTHFR.
- Dawkowanie folianów różni się w zależności od etapu (przed ciążą, I trymestr, II/III trymestr, laktacja) oraz indywidualnych czynników ryzyka.
Dlaczego czas suplementacji kwasu foliowego jest tak ważny?
Kwas foliowy, czyli witamina B9, odgrywa absolutnie kluczową rolę w procesie rozwoju płodu, szczególnie w pierwszych tygodniach ciąży. Jego najważniejszą funkcją jest zapobieganie wadom cewy nerwowej (WCN), takim jak bezmózgowie czy rozszczep kręgosłupa. Muszę podkreślić, że cewa nerwowa płodu zamyka się już do 28. dnia po zapłodnieniu, co często ma miejsce, zanim kobieta w ogóle dowie się o ciąży. To właśnie dlatego odpowiedni poziom folianów w organizmie matki musi być zapewniony jeszcze przed poczęciem.
Niedobór kwasu foliowego w tym krytycznym okresie może prowadzić do bardzo poważnych konsekwencji. Oprócz wspomnianych wad cewy nerwowej, zwiększa się ryzyko wystąpienia innych wad wrodzonych, takich jak wady serca czy rozszczep wargi i podniebienia. Niestety, niedostateczna suplementacja folianów wiąże się również z wyższym ryzykiem poronienia, przedwczesnego porodu, niskiej masy urodzeniowej dziecka, a u matki może prowadzić do anemii megaloblastycznej. Nowe rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP) z 2024 roku, które wskazują na dłuższą suplementację, są odpowiedzią na rosnącą wiedzę o wszechstronnym znaczeniu folianów dla zdrowia matki i dziecka na każdym etapie ciąży i po porodzie.
Kwas foliowy przed ciążą: fundament zdrowego startu dla maluszka
Jak już wspomniałem, suplementacja przedkoncepcyjna jest absolutnie niezbędna. Ze względu na niezwykle szybki rozwój cewy nerwowej w pierwszych tygodniach ciąży, organizm kobiety musi mieć odpowiednie zapasy folianów jeszcze zanim dojdzie do zapłodnienia. Moje doświadczenie pokazuje, że to właśnie ten etap jest często niedoceniany, a jest on strategiczny.
Zgodnie z rekomendacjami, suplementację należy rozpocząć co najmniej 12 tygodni przed planowanym poczęciem. Zalecana dawka na tym etapie to 0,4 mg (400 µg) syntetycznego kwasu foliowego + 0,4 mg (400 µg) aktywnego folianu (5-MTHF). To połączenie ma na celu zapewnienie optymalnego poziomu folianów, niezależnie od indywidualnych uwarunkowań genetycznych.
Suplementacja kwasu foliowego w ciąży: od pierwszych tygodni do porodu
Pierwszy trymestr, czyli okres do 12. tygodnia ciąży, jest czasem, kiedy rozwijają się wszystkie kluczowe układy i narządy dziecka, a układ nerwowy jest szczególnie wrażliwy. Dlatego utrzymanie odpowiedniego poziomu folianów jest w tym czasie niezwykle ważne. Zalecana dawka na tym etapie to 0,8 mg (800 µg) aktywnego folianu (5-MTHF) dziennie. Jeśli zdarzy się, że dowiedziałaś się o ciąży późno i nie suplementowałaś kwasu foliowego, zawsze skonsultuj się z lekarzem, ale rozpocznij suplementację natychmiast każda dawka ma znaczenie.
Wcześniejsze rekomendacje często skupiały się głównie na pierwszym trymestrze, jednak nowe wytyczne PTGiP jasno wskazują, że kontynuacja suplementacji jest kluczowa przez całą ciążę, aż do porodu. W drugim i trzecim trymestrze ciąży, kiedy dziecko intensywnie rośnie, a organizm matki przygotowuje się do porodu, foliany nadal odgrywają istotną rolę. Zalecana dawka na tym etapie to 0,6-0,8 mg (600-800 µg) aktywnego folianu (5-MTHF) dziennie. Dodatkowe korzyści z przyjmowania folianów w drugiej połowie ciąży obejmują wsparcie prawidłowych podziałów komórkowych, intensywnego wzrostu tkanek matczynych (np. macicy, łożyska) oraz kluczowych procesów krwiotwórczych, które zapobiegają anemii u ciężarnej.
Kwas foliowy po porodzie: wsparcie w okresie karmienia piersią
Zgodnie z najnowszymi wytycznymi PTGiP, suplementacja folianów powinna być kontynuowana nie tylko przez całą ciążę, ale również w okresie laktacji. To bardzo ważna zmiana, która podkreśla, jak istotne są foliany dla zdrowia matki i dziecka także po porodzie. Zalecana dawka w okresie karmienia piersią to nadal 0,6-0,8 mg (600-800 µg) aktywnego folianu (5-MTHF) dziennie.
Dla mamy, kontynuacja suplementacji folianów wspiera regenerację organizmu po porodzie, pomaga w procesach krwiotwórczych i zapobiega anemii, która często występuje po ciąży. Dla dziecka natomiast, foliany są przekazywane przez mleko matki, wspierając jego dalszy rozwój i wzrost. To świadczy o tym, że rola kwasu foliowego wykracza daleko poza sam początek ciąży.
Aktywne foliany czy syntetyczny kwas foliowy: co wybrać?
To pytanie, które często słyszę od moich pacjentek. Muszę wyjaśnić, że syntetyczny kwas foliowy (pteroilomonoglutaminowy) musi zostać przekształcony w organizmie do swojej aktywnej formy, czyli 5-metylotetrahydrofolianu (5-MTHF), aby mógł być wykorzystany. Za ten proces odpowiada enzym reduktaza metylenotetrahydrofolianowa (MTHFR).
Problem polega na tym, że nawet co druga Polka może mieć polimorfizm genu MTHFR, który upośledza aktywność tego enzymu. Oznacza to, że u tych kobiet syntetyczny kwas foliowy nie jest efektywnie przekształcany do aktywnej formy, co może prowadzić do niedoborów, nawet przy regularnej suplementacji. Dlatego nowe rekomendacje PTGiP kładą tak duży nacisk na stosowanie aktywnych, metylowanych form folianów (5-MTHF). Są one lepiej przyswajalne i gotowe do natychmiastowego wykorzystania przez organizm, niezależnie od aktywności enzymu MTHFR. To moim zdaniem, kluczowa informacja dla każdej kobiety planującej ciążę lub będącej w niej.
Kwas foliowy: kiedy potrzebujesz wyższej dawki?
Większość kobiet w ciąży może polegać na standardowych dawkach folianów. Istnieją jednak pewne grupy podwyższonego ryzyka, które wymagają znacznie wyższych dawek, nawet do 5 mg dziennie. Decyzję o zwiększonej dawce zawsze podejmuje lekarz, który oceni indywidualną sytuację i historię medyczną. Do tych grup zaliczamy:
- Kobiety z wcześniejszą ciążą z wadą cewy nerwowej
- Kobiety z BMI powyżej 30
- Kobiety z cukrzycą
- Kobiety przyjmujące leki przeciwpadaczkowe lub inne leki wpływające na metabolizm folianów
W tych przypadkach, standardowa suplementacja może okazać się niewystarczająca, a zwiększona dawka jest niezbędna do zapewnienia maksymalnej ochrony przed wadami wrodzonymi.
Dieta bogata w foliany: naturalne wsparcie, ale czy wystarczające?
Dieta bogata w foliany jest oczywiście bardzo ważna i stanowi cenne uzupełnienie, ale muszę jasno powiedzieć, że sama dieta nie wystarcza, by pokryć zwiększone zapotrzebowanie na foliany w ciąży. Wynika to z faktu, że biodostępność folianów z żywności jest niższa (około 50%) niż syntetycznego kwasu foliowego, a dodatkowo są one wrażliwe na obróbkę termiczną.
Mimo to, warto włączyć do codziennego jadłospisu produkty bogate w foliany. Oto top 7, które polecam:
- Zielone warzywa liściaste (szpinak, sałata, jarmuż)
- Rośliny strączkowe
- Brokuły
- Buraki
- Awokado
- Owoce cytrusowe
- Produkty pełnoziarniste
Pamiętajmy, że zdrowa i zbilansowana dieta to podstawa, ale w przypadku folianów w ciąży, suplementacja jest absolutnie kluczowa i niezastąpiona.
